Ανάβατος

O Ανάβατος που είναι χωριό της κεντρικής Χίου βρίσκεται έξι χλμ. βόρεια από τα Αυγώνυμα, απέχει 22 χλμ από τη Xώρα σε υψόμετρο 500 μέτρων και ανήκει στο Δήμο Ομηρούπολης.

Οι περιγραφές των ξένων περιηγητών είναι οι παλαιότερες ιστορικές αναφορές για την ύπαρξη και τη ζωή του μοναδικού στο Αιγαίο αυτού χωριού. Ο Γάλλος ιστορικός Jean Dumont που πέρασε το 1690 από τον Ανάβατο αναφέρει: «Οι κάτοικοι, οι οποίοι είναι ολιγάριθμοι και πολύ πτωχοί ισχυρίζονται επί τη βάσει παλαιάς παραδόσεως ότι εκεί εγεννήθη ο Όμηρος και δεικνύουν μίαν άμπελον ήτις λέγουν ότι του ανήκε, και την ονομάζουν δια τούτο άμπελον του Ομήρου». Τις ίδιες σχεδόν αναφορές περί του Ομήρου γράφει και ο περίφημος Βενετός γεωγράφος Vincenzo Maria Coronelli το 1696 και προσθέτει ότι «η άμπελος παράγει εκλεκτότατον οίνον». Ο ίδιος αναφέρει «κατοίκους 150 μόνον όπου συγκομίζεται αρκετή πίσσα». Άλλος περιηγητής που πέρασε το 1656 από τον Ανάβατο, ο Γάλλος Jean de Thevenot, πιστοποιεί τα ίδια, προσθέτοντας και την παραγωγή κάρβουνου. Ο Ανάβατος είναι ένα οχυρό που εξελίχθηκε σε χωριό.

Από τα ορατά κατάλοιπα μπορούμε να τοποθετήσομε τουλάχιστον την Ακρόπολη του Αναβάτου στους μετά τον 15ο αιώνα χρόνους. Η έρευνα η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη πιθανόν να αποκαλύψει ίχνη προηγούμενων εποχών, αφού πρόκειται για μια θέση οχυρή από τη φύση της. Πυρήνας του Αναβάτου πρέπει να θεωρηθεί ο πύργος του οποίου η μετεξέλιξη σε ναό των Ταξιαρχών σώζεται ακόμη. Τριγύρω του υπάρχει μια οχύρωση που ακολουθεί την κλίση και τη μορφολογία του εδάφους που έκλεινε με πύλη. Τα μετέπειτα χρόνια αναπτύσσεται γύρω από το κάστρο ο οικισμός, ο γνωστός με το όνομα παλιός Ανάβατος, ο οποίος επίσης έκλεινε με δεύτερη πύλη, ίχνη της οποίας (παραστάδες κ.α.) σώζονται και σήμερα. Ο κατοπτευτικός χαρακτήρας του Αναβάτου (τουλάχιστον από τη στέγη του πύργου) και η στενή του σχέση με τα παρατηρητήρια (βίγλες) της περιοχής και τον αντίστοιχο πύργο των Αυγωνύμων (παλιόπυργο) που δεν σώζεται, είναι προφανής. Ήταν ένα οργανωμένο δίκτυο οχυρών και παρατηρητηρίων που προστάτευε τη δυτική περιοχή του νησιού, πάντοτε ευάλωτου σε εχθρικές ενέργειες, πειρατεία, λαθρεμπόριο κ.λ.π.

Μετά το 18ο αιώνα φαίνεται ότι οι Αναβατούσοι επιβιώνουν στο άγονο και ορεινό χωριό τους εργαζόμενοι ως υλοτόμοι - κάτι που έκαναν μέχρι και τελευταία - και ως εργάτες στα Οθωμανικά κρατικά ναυπηγεία της Πόλης. Η αμοιβή των εργαζομένων έφθανε στις οικογένειες τους που έμεναν στο χωριό μέσω των γερόντων του Αναβάτου που την παρελάμβαναν από τη Δημογεροντία της χώρας. Στο υπ’ αριθμόν 1327 χειρόγραφο της βιβλιοθήκης Χίου, οι γέροντες του Αναβάτου δηλώνουν ότι παρέλαβαν από τους Δημογέροντες της Χίου «τα μηνιάτικα των ανθρώπων όπου δούλευαν εις τον Βασιλικό ταρσανά γρόσια 1980 και “πεσίνι” διά έξι μήνας». Ξέρομε επίσης ότι το Δεκέμβρη του 1821 ανακύπτει ένα σοβαρό ενδοκοινοτικό θέμα γιατί η κοινότητα του Αναβάτου χρωστάει χρήματα στις οικογένειες των «ταρσαναλήδων» με αποτέλεσμα οι ενδιαφερόμενοι να απειλούν με την αποστολή «μπουμασίρη», ελεγκτή δηλαδή, και που έφθασε τον Φεβρουάριο του 1822.

Αμέσως μετά ήλθε η σφαγή, η ολική καταστροφή και η λήθη…. Η χαριστική βολή του Αναβάτου υπήρξε ο σεισμός του 1881. Στην Ιστορία της Χίου ο Γ. Ζολώτας γράφει: «Φρίκη καταλαμβάνει τον θεατήν προ των ζωντανών ερειπίων του χωρίου τούτου του οποίου όλαι αι οδοί και των οικιών πλείσται διατηρούνται, πνοή δε μόνον ανθρώπου δεν έχει εις αυτάς διασωθεί. Αλλά προ της καταστροφής ταύτης προηγήθη και άλλη, ής τα δημοτικά άσματα ομόλογους την φρικτήν περιπέτειαν. Πρόκειται περί της πειρατικής επιδρομής την οποίαν αναφέρει το γνωστόν δημώδες έμμετρον: Για χορεύγετε κοπέλες ως που νάβγη το φεγγάρι… Αλλ’ ενταύθα αναφέρεται περιπλέον και δευτέρα επιδρομή ως και η αιχμαλωσία της Λιγερής». Ιστορία που ξέρουν όλοι στον Ανάβατο για μια πανέμορφη κοπέλα που απήχθη από πειρατές - κατ’ άλλους από Τούρκους - και εφονέυθη στο ομώνυμο βουνό. «Tους Αναβατούσους έλεγον άλλοτε κυρίως Μερούσους και ξυλοσχίστας διότι ούτοι κυρίως έκοπτόν τα ξύλα, διό και ο πριονιστής ελέγετο καθόλου Μερούσης». «Οι Χίοι καθόλου και οι γείτονες Αυγωνυμούσοι ιδία αποκαλούσι τους Αναβατούσους κοτσύφους και πετροκοτσύφους ως επικαθημένους δήθεν τω υψώματι εν Ίδη κοτσύφων»… Στον Ανάβατο κατά την σφαγή από τους Τούρκους κατέφυγαν πολλοί από τους κατοίκους της πόλης για να σωθούν από το μαχαίρι, αλλά και εκεί, το κάστρο κατελήφθη και όλοι όσοι είχαν καταφύγει μέσα σ’ αυτό σφαγιάσθηκαν. Πολλοί Αναβατούσοι σύμφωνα με μαρτυρίες είχαν εγκαταλείψει το χωρίο και είχαν κρυφτεί σε μέρη δύσβατα όπου ο εχθρός ήταν εξαιρετικά δύσκολο να τους βρει.

Στον Aνάβατο λειτουργούσε σχολείο μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’50. Ο Κων. Άμαντος στα Χιακά Χρονικά (1911) αναφέρει τάξεις αρρένων 4 και μαθητές 30. Μένει κανείς έκθαμβος μπροστά στο αρχείο του προέδρου του τοπικού συμβουλίου Γιώργη Φιστέ. Παλιά συμβόλαια με τη σφραγίδα του χωριού (σε τέσσερις μέχρι στιγμής εκδόσεις), συμφωνητικά με τουρκικές ανάγλυφες και μη σφραγίδες, αποδείξεις της Δημογεροντίας του Αναβάτου, χειρόγραφα σημειώματα, επιστολές από και προς την Αίγυπτο και άλλους μεταναστευτικός προορισμούς και πολλά ακόμα κειμήλια βρίσκονται στα χέρια λίγων οικογενειών και φυλάσσονται με ευλάβεια. Εφ’ όσον μελετηθούν από ειδικούς θα δώσουν πρόσθετα στοιχεία για την κατοίκηση του κάστρου, τις ασχολίες των Αναβατούσων κ.ά. Το σπάνιο αυτό οικογενειακό αρχείο ο Γ. Φιστές είναι διατεθειμένος να τα προσφέρει για την ίδρυση Mουσείου του Αναβάτου.

O ANABATOΣ ΣHMEPA
Η αναστήλωση και ανασκαφή στο κάστρο που ξεκίνησε με πρωτοβουλία του Δήμου και του Υπ. Πολιτισμού, έφερε στην επιφάνεια νομίσματα διαφόρων εποχών και δεκάδες θαμμένα σπίτια βόρεια της εκκλησίας της Παναγιάς, η οποία αναστηλώθηκε. Ο Παλιός Ταξιάρχης, παλαιός πύργος, βρίσκεται σε στάδιο αναστήλωσης. Η επίσκεψη στο κάστρο -που είναι ακόμα εργοτάξιο- γίνεται με προσοχή και όταν ο φύλακας της 3ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων (τηλ. 02710 44238-44738) βρίσκεται εκεί, συνήθως μεταξύ 10:00–14:00 τους θερινούς μήνες. Τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο αξίζει να ακολουθήσετε τις ξεναγήσεις της Εταιρείας Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης ΕΝΑ Χίου (τηλ. 2710 44830). Το μέλλον του Αναβάτου κρίνεται αυτή τη στιγμή και ευχής έργο θα ήταν να πρυτανεύσει η λογική τόσο από πλευράς του Aρχαιολογικού Συμβουλίου και του Yπουργείου Πολιτισμού, όσο και από την πλευρά των εντοπίων παραγόντων, των κατοίκων και των όποιων ιδιοκτητών. Για τη μεσαία ζώνη, δηλαδή τα κτίσματα δεξιά και αριστερά από τα σκαλιά που οδηγούν στο κάστρο δεν έχει καθοριστεί ακόμα η πιθανή χρήση. Στην κάτω ζώνη, γύρω από πλατεία του χωριού, υπάρχουν ήδη κατοικίες και ένα καφενείο τηλ. 22710 26299 πάνω από το οποίο βρίσκεται και το δημοτικό κατάστημα. Eκεί πρόκειται, σύμφωνα πάντα με το υπό δημοσίευση προεδρικό διάταγμα, να επιτραπούν ελάχιστες τουριστικές χρήσεις κτιρίων (όλα με κάθε επιφύλαξη και σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες).

ΓIOPTEΣ KAI ΠANHΓYPIA
Αγ. Γιάννης
Tου Ιωάννου του Eυαγγελιστού την 8η Μαΐου και την 26η Σεπτεμβρίου στην πηγή του νερού απ’ όπου υδρεύεται το χωριό.
Αγ. Παρασκευή
26 Ιούλιου και 14 Οκτωβρίου (θαύμα Αγ. Παρασκευής) βορείως του χωριού στο δρόμο για Πιτυός, στην περιοχή Ρύμνη. Eκεί ά ζούσε ένας μοναχός ερημήτης κατά το παρελθόν.
Αγ. Γιώργης
στο νεκροταφείο (κοιμητηριακός ναός). Eορτάζει το πρώτο Σάββατο μετά το Πάσχα, εορτή των συντηρητών της 3ης Ε.Β.Α. H εκκλησιά είναι βυζαντινό μνημείο με τοιχογραφίες του 16ου αιώνα.
Ταξιάρχης
8 Νοεμβρίου η χωριοεκκλησιά γιορτάζει πανηγυρικά. Παλιότερα αλλά και τα τελευταία χρόνια το εκκλησίασμα συνέτρωγε με τον παπά και τους επιτρόπους το παραδοσικό κατσικοπίλαφο. Ταξιάρχης στο πίσω χωριό. Δε λειτουργεί πια. Γιόρταζε στις 6 Σεπτεμβρίου (το εν Xώναις θαύμα του Αρχ. Μιχαήλ).

ME MIA MATIA
O Aνάβατος σε αριθμούς: Kαφενείο 1, Εκμετάλευση ενοικιαζομένων διαμερισμάτων 1, Υπαίθριος πωλητής αγρ. προϊόντων 1, Βοσκός 1, μελισοκόμοι 2, Κάτοικοι 1 (Παπαστυλιανού Σμαράγδα)
Απογραφή 2001: κάτοικοι 30 

Aπό τον Aνάβατο κατάγονται: Σιδεράτος Μιχάλης, Ιατρός Νεαμονίτης Χρήστος, καθηγητής ωδικής στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου † Γερακας Κων/νος, Αξ/κος Ελλ. Στρατού. Σπίνος Ιωάννης, Φαρμακοποιός. Σιδεράτου Έφη του Αργ., Λογίστρια

Bιβλιογραφία: Φιλίππου Π. Αργέντη - Στιπλώνος Π. Κυριακίδου Η Χίος παρά τοις γεωγράφοις και περιηγηταίς (1946), Κων. Άμαντου Χιακά Χρονικά (1911), Γ. Ζολώτα Ιστορία της Χίου (1921), A. Xαροκόπου O θεσμός της Δημογεροντίας εν Xίω … (1960), Nίκη Παπαηλιάκη Mια αιχμάλωτη κοινότητα (2002), A. Aξιωτάκη O Aνάβατος της Xίου (3η έκδοση). Xάρτης: ANABAΣIΣ.

Τα κείμενα έγραψαν ο Θωμάς Kαραμουσλής και ο Γιώργος Ν. Μισετζής. Την επιμέλεια των κειμένων και της έκδοσης έχει ο διπλ. ξεναγός Θωμάς Καραμουσλής. Φωτογραφία εξώφυλλου Κώστας Σταμούλης. Φωτογραφίες και ιστορικό υλικό παραχώρησε από το αρχείο του ο Γιώργης Φιστές. Συνεργάστηκαν οι Mike Taylor, Παντελής Aδ. Σαλιάρης, Mέλη Tσακού (μεταφράσεις). Στη συλλογή του υλικού βοήθησε ο Γιάννης Φισφής.

Σε περίπτωση που υπάρχουν πρόσθετες πληροφορίες, αυτές θα αξιολογηθούν και θα συμπεριληφθούν στην επόμενη έκδοση. Σε τέτοια περίπτωση παρακαλούμε να επικοινωνήσετε με την έκδοση στο τηλ. 02710 81200 ή στην διεύθυνση της εφημερίδας Απλωταριάς 13, 82100 Χίος, e-mail: missetzi@spitakia.gr.

TEΛEYTAIA ENHMΕΡΩΣΗ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 1-ΔΕΚ 2008

 

   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   

 


 
      για τις κρατήσεις σας, εδώ...